Si Sir Edgar

Martes, Mayo 29, 2012— Ewan ko ba, pero bigla kong naalaala ang libro kong “Mga Uod at Rosas” ni Sir Edgardo M. Reyes. Christmas gift sa akin ng estudyante ko. Itinext ko pa tuloy ang mama ko para malaman ko kung nasa aklatan ko iyon. Nasa Nueva Ecija kasi ako. Nag-reply si Mama, nandoon daw.

Pagdating ko sa Valenzuela, nalaman ko sa Facebook account ni Sir Reuel Aguila, patay na si Sir Edgar. Noong Mayo 15. Inilihim sa publiko ang kamatayan. Talo ko pa ang nasampal. Naalaala ko ang kagustuhan kong makakuwentuhan siya. Sabi ko pa dati, pag nakatapos na ako ng isang libro, siya ang pagagawain ko ng panimula, kahit ayaw niyang gumagawa ng ganoon. Kakapalan ko na ‘ka ko ang mukha ko. Pero wala na palang matutuloy roon.

Si Edgardo M. Reyes, isa sa pinakamahusay na kuwentista at nobelista sa bansa, at panandang-bato ng Panitikan ng Pilipinas, ay napakalaki ang kinalaman sa aking panulat. Isa siya sa mga inspirasyon ko kung bakit ako nagsusulat. Isa sa mga pumukaw sa aking diwa upang magsulat at maglagalag. Isang panulat na tiitingala, na alam kong hindi ko mahihigitan.

Tatlong bagay ang natutuhan ko mula sa panulat ni Sir Edgar. Una, ang kapayakan ng kanyang mga tema. “Di Maabot ng Kawalang-Malay,” isang simpleng kuwento ng dukhang bata; “Ang Bahay na Iyon,” kuwento ng isang kulturang iginagalang; “Si Ama,” tungkol sa may paninindigang haligi ng tahanan; “Paalam sa Isang Kaibigan,” hinggil sa lagay ng pagkakaibigan sa pagpapalit ng kalendaryo at patuloy na paggalaw ng mga kamay ng orasan. Natutuhan ko sa kanya ang kapayakan, na kahit walang namatay, maaring magkaroon ng malungkot na katapusan. Hindi siya gumamit ng kamatayan upang kilabutan ako sa “Kung Saan Tubo,” o upang makaramdam ako ng kakaibang lungkot sa “Emmanuel.” Oo’t nagaganap din naman sa tunay na buhay ang kuwento ng mga bata sa iskuwater, o ng mga puta, pero ang mga tema ng panulat ni Sir Edgar ay mas payak pa rito. Mga temang nagpakilala sa atin, sa akin, na may lalim sa kapayakan, na iba ang ganda ng mga bagay na simple.

Ikalawa, hindi ko malilimutan ang husay niya sa banghay. Ang kinis niya sa pagkukuwento. Na kahit gumamit siya ng mga flashback, na pinaniniwalaan nakapagpapahina sa isang akda, ay nananatili pa rin ang daloy ng kuwento. Hindi kumukupad o nakakaldag. Hindi mapuputol ang paglalakbay ng iyong diwa. Ilog na hindi masagkaan ang kanyang mga akda dahil kakinisan niya sa pagdadala ng kuwento.

Ikatlo, natutuhan ko sa kanya ang paggamit ng mga pilosopiya sa mga akda. Kaya marahil naniniwala akong mga manunulat ay mga pilosopo. Hindi ugali ng panulat ni Sir Edgar na magkuwento lamang sa pagitan pamagat at huling tuldok. Ang mga gawa niya ay laging may hinihimay at inihahaing pilosopiya. Tahasan man o nasa pagitan ng mga linya.

Pansinin ang mga pilosopiya, na tahasan niyang binanggit sa kanyang mga akda:

“Nawawalan ng lasa ang pinakamasarap mang pagkain pag araw-araw ay nakahain sa iyo.”—“Gilingang-Bato”

“Laging kasama sa pagunita ang kanyang edad. Nakaliligaya kung titimbangin sa punto ng alaala. Ngunit masakit din kung sisilipin sa kahulugan na habang tumatanda ang tao ay minamaliit ang katuturan.”— “Orasan”

Ang una kong nabasang nobela ni Sir Edgar ay ang “Ang Mundong Ito ay Lupa.” Ang pinakagusto kong nobela. Hanggang ngayon. Kahit ilang nobela na rin ang natapos ko. Tumatalakay ito sa isang malalim na bagay. Ang kalikasan ng tao. Na mayaman man, mahirap, edukado o walang pinag-aralan, ay may likas na kasakiman sa kapangyarihan at libog at iba pang makamundong pagnanasa. Ngunit hindi ko masyadong naramdaman ang lalim nito nang mga gabing binabasa ko ito, sa galing magdala ni Sir Edgar. Dito ko nakilala si Ned, si Zenaida Nazareno, isang napakagadang nursing student, na nangangarap maging playwright, matapos mabasa ang ilang akda ni Henrik Ibsen. Probinsiyana, galing sa konserbatibong pamilya at walang alam sa kalakaran sa lungsod. Hindi ko ikahihiyang sabihin, na na-inlove ako sa karakter na ito na si Ned. Buhay siya at humihinga. Isang tunay na tao at tunay na babae. Nakikita. Naamoy. Nahahaplos. Hindi iyong karakter na pinilit buhayin sa pamamagitan ng mga paglalarawan. Binuhay ni Sir Edgar si Ned sa pagitan ng mga tagpo at sitwasyon, kaya kahit hindi naganap ang isang tagpo sa nobela, kung nasa isip mo ito, may ideya ka na sa magiging reaksiyon ni Ned. Kung maharap siya rito. ‘Pagkat buhay siya. Humihinga. May sariling gawi at ugali ng isang babae.

Patunay ito na napakahusay na manunulat ni Sir Edgar. ‘Ika nga, ang magaling na manunulat, “He knows how to make loveable characters. You love to love her. You love you hate him. You love to tease him.” At ganito ang mga tauhan niya. Pawang buhay. May nakakainis. May nakakatuwa. May kaibig-ibig. Gaya ni Dick Almeda, ni Bobet, ni Regie Yumang, ni Ligaya, ni Julio, ni Imo, ni Claudia, ni Emil, ni Emmanuel, ni Ilay, ni Pap.

Tandang-tanda ko pa kung gaano kalaki ang simpatya ko sa batang si Ida nang hapong binabasa ko ang “Di Maabot ng Kawaalang-Malay.”

Napakalaki ng iniwan sa akin ni Sir Edgar. Hindi lang sa panulat kundi maging sa mga paksa. Naalaala ko ang maikling kuwento niyang “Emmanuel.” Tungkol sa isang lalaking naghahanap ng kaligayahan. At ang nakalulungkot, hindi niya alam kung bakit siya malungkot. Isa ito sa mga naging inspirasyon ko ng aking si Ghint sa aking “Di Mo Maabot ang Kalangitan.” Isa sa pinakaminamahal kong maikling kuwento ko.

Sa nobela naman, isa ko pang hinahangaan sa kanya ang pagtatapos ng bawat kabanata. Isang maikling kuwento ang bawat kabanata ng mga nobela niya. Pansinin kung paano niya tinapos ang ikalabing-limang kabanata ng Diwalwal.

“Paglapit, pagkaluwang-luwang ng ngiti ni Emil kay Ilay. Nakangiti rin ang dalagang Mandaya. Maliwanag na dati nang magkakilala ang dalawa.

“Si, mabuti, nakita naming kayo,” sabi ni Ilay.

“Bakit, ano’ng maipaglilingkod ko?” tanong ni Emil.

“Sir, lalapit sana uli kami kay Sir Gil.”

“’Yon lang pala, e. Ako’ng bahala.”

Dahil kay Ilay, mandi’y nawala si Dante sa pansin ni Emil.

“Lalakad na ‘ko, Emil,” singit niya.

Napabaling. “A, oo. Sige, Dante.’

Humakbang na siya palabas ng gate. Narinig ang pag-andar ng motorsiklo, lumingon siya. Nakaangkas si Ilay, patagilid ang upo. Kumilos ang sasakyan, alalay ang takbo upang makahabol nang lakad lang (sagsag) matandang lalaking kalbo.

Naniniwala si Sir Edgar na ang buhay ay isang paglalagalag. Isang kasiyahan na rin sa akin, na sa aking paglalagalag, ay minsang ko siyang nakakuwentuhan, nakapagpa-autograph ako ng “Bulaklak ng Aking Luha,” na ikinagulat pa niyang may kopya ako dahil sa kalumaan nito, at naipagtimpla ko siya ng 3 in 1 na kape. Naalaala ko ang tanong ko sa kanya habang nagpapapirma ako ng aklat. “Sir, si Ned sa ‘Ang Mundong Ito ay Lupa,’ may gano’n po ba talagang babae?”

“Oo. Sipagan mo lang,” mabilis ang sagot niya. At lumakas ang loob ko.

Sa ngayon, hindi na ako naniniwala na may Zenaida Nazareno na darating sa buhay ko, lalo pa’t hindi naman ako kasing-astig, kasingguwapo, kasingyaman ni Gilbert Rubio. Pero naniniwala ako, na magkakaroon ako ng magandang panulat at magagandang ambag sa mundong ito, gaya ng kay Sir Edgar, kung sisipagan ko.

Ang larawan ay mula kay Andromeda Reyes, anak na Sir Edgar.

Kalikasan

Nauhaw ako sa bakasyon

at inibig ko ang kalikasan ng nayon

ang mabangong amihan, himig ng mga kuliglig

ang ingit ng kawayan, mabituing langit

ang bulungan ng mga mangga, pagkumpas ng mga akasya

ang malungkot na dapithapon, koro ng mga maya.

Ngunit isang linggo pa lang ako sa Nueva Ecija

inip na inip na ako’t hinanap-hanap ko na

ang kalikasan ng Valenzuela.

Nasayahan ako sa siyudad

at muli kong inibig ang mga pabrika

ang maingay na kalsada, ang usok sa mga tsimineya

ang gusaling mga billboard, ang gabing umaga

ang murahan ng mga tambay sa bilyara’t basketbolan

ang naka-motor na mga Bumbay, ang mga tsismosa sa tindahan.

Ngunit isang linggo pa lang ako sa Valenzuela

nangungulila na ako sa kalikasan ng Nueva Ecija.

At bigla kong naisip, ito ang kalikasan natin

at hinding-hindi ko ito kayang ibigin.

Pinagsabunan

Nasa labas si Janelle ng nirerentahan nilang bahay, naglalaba ng mga panty niya’t bra.

Narinig niyang bumukas ang pinto, lumakas ang kabog sa dibdib niya. Inilipat niya agad sa ikalawang batya ang huling panty. Tapos na siyang magsabon.

Dumaan si Andoy, naka-rubber shoes at pantalong maong, bitbit ang travelling bag.

Tatlong taon din silang magka-live-in ni Andoy, at nitong huling taon, linggo-linggo, nag-aaway sila— tungkol sa mga nagti-text ditong babae, sa kaopisina niyang lalaki, sa pag-inom-inom nito, sa pagsama niya sa mga kaibigan niya. Kagabi, nagsabi itong maghiwalay na sila. Nagulat siya, magdamag na umiyak. Pero hindi siya nag-sorry. At hindi niya ito pinigilan.

Ibinuhos niya ang pinagsabunan, at nakita niyang gumapang sa sahig ang puro bulang tubig na parang maliliit na holen, tangay-tangay ang tatlong taon nilang pagsasama at ang kanyang mga pangarap.

Daga

Naka-indian seat si Chard sa sopa, nagbabasa ng “Eleven Minutes” ni Paulo Coelho, nang mapansin niya ang daga sa ilalim ng computer table, nakatitig sa kanya, parang itim na butones na ang mga mata. Ibinaba niya agad ang aklat, sumuot sa ilalim ang daga, dinampot niya ang walis-tambo.

Mabilis kumilos ang daga, pero pasensiya na lang ito, mabilis din siya. Nadadakma niya ang mga butiki sa dingding, nahahampas ng tsinelas ang rumorondang putakti, nasisipa ang nagtatatakbong pusang-kalye.

Matapos ang ilang minutong silip-takbo-suot-gapang, nahuli niya ang daga, kalahating dangkal ang haba.

Inilagay niya ito sa timba sa banyo, saka binuhusan ng dalawang tabong tubig. ‘Wag daw paglalaruan ang mga daga, sabi. Dahil pag nabuhay, sisirain daw ang lahat ng damit mo. Pinanood niya ang daga sa paghihirap nito, at tiniyak niya munang patay na ito, bago niya itinapon. Paano pa ngayon itong makasisira? Wala rin siyang pakealam sa mga damit niya. Hindi ang mga ‘yon ang dapat na pinag-uukulan ng pera.

Kinabukasan, pagkagising niya, kinuha niya ang “Eleven Minutes” niya, at nakita niyang may ngatngat ng daga ang lahat ng aklat sa salansanan niya, wala na halos mapakikinabangan.

Biyaheng Na[bu/vo]tas

Alas-dos ng madaling-araw ng Martes, Abril, napakadalang lang ng mga sasakyan sa EDSA.

Isang ordinary bus ang pa-Navotas, wala pa yata sa labing-lima ang sakay. Panay ang tingin ng isang bakla sa magkasintahan sa bandang likod. Panay ang halikan ng mga ito. Pakiramdam niya, hindi na humihinga. Guwapo ang lalaki, at nai-imagine niya, siya ‘yong babae. Kahit hindi ito maganda.

Nagbabasa naman ng “Hataw” ang matanda sa tabing bintana, at nanonood ng sex scandal sa cell phone ang isang lalaki. Habang tulo-laway na natutulog ang payatot na lalaki sa tabing-pinto.

Huminto saglit ang bus, may isang bumaba. At biglang may sumakay, lalaking naka-t-shirt na puti.

“Holdap ‘to!” paltik na .45 pistol ang dala ng lalaki. “Patakbuhin mo!” utos nito sa tsuper.

Nahinto ang lahat— ang naghahalikan, ang nagbabasa, ang nanunuod, ang nagpapantasya. Liban sa natutulog. Mabilis na ang takbo ng bus.

“Ilabas lahat ng pera.”

Ni-cut ng humahagibis na kotse ang bus, namreno ang tsuper, nasubsob ang mga pasahero, nalaglag ang “Hataw” at ang cellphone na may scandal at nahulog sa sahig ang natutulog at parang tinadyakan ang holpdaper palapit sa windshield, humampas ang mukha sa posteng hawakan.

Mga Gamu-Gamo

Kalagitnaan ng Mayo, at nagsimula na ang siyam-siyam. Naglipana sa dalawang mahabang bumbilya sa sala ang mga gamu-gamo— siyang-siya sa pakikipaglaro sa liwanag at sa malamig na hangin, nagsisipagruweda, gumuguhit ng numerong 0 at 8 sa kanilang paglipad.

Panay ang hingi ng paumanhin ng lalaking gamu-gamo sa kanyang kasintahan, sa kasalanang hindi pa rin niya alam kung ano.

Hindi naman kumikibo ang babaeng gamu-gamo. Sa halip, lumipad ito palapit sa kabilang bumbilya. Naiwan ang lalaking gamu-gamo.

Gusto lang naman ng babaeng gamu-gamo na suyuin pa siya ng kasintahan, pero baka magalit na ito. Kaya binalikan na niya ito para kausapin.

Nakita niya itong palapit sa dingding, biglang sinakmal ng batik-batik na butiki.

Lawin, Agila, Penguin

Kung tatanungin mo ako

kung anong ibon ko gustong maging

sakaling ito ang susunod kong buhay

walang pag-aalinlangan kong sasabihin

“Penguin, hindi agila, hindi lawin.”

At pag tinanong mo ako kung bakit

sasabihin ko sa’yo

“Ang agila’t lawin, ‘singlaya ng hangin

nasusuyod ng titig ang mga gubat

nahihiwa ng pakpak ang mga ulap

bahagi ng amiha’t habagat.

Habang ang penguin, pandak

makupad, hindi nakalilipad

subalit hindi alam ang salitang ‘pag-iisa’

nauunawaan ang pag-ibig at katapatan.”

At pag kinunutan mo ako ng noo

o pinamilugan ng mga mata

sasabihin ko sa iyo, “Wala sa ganda ang saya.”