Pakimkim

Ito ang unang pistang hindi ako makakauwi sa Nueva Ecija. Dahil walang pera. Summer, wala akong teaching assignment (Filipino instructor ako sa isang pribadong unibersidad). P600 din ang pamasahe balikan. Biglang tumindi ang kagustuhan kong makalipat na sa public high school, nang kahit bakasyon, may sahod. Ang kaso, hindi ako LET passer. Hindi ako makapag-exam dahil hindi naman education ang tinapos ko, kundi bachelor of arts. Kailangan ko pang kumuha ng CTP (Certificate for Teaching Program). 21 units din iyon. Maximum ang 9 units kada semester, kaya lampas isang taon din bago matapos.

Ang bigat ng pakiramdam ko na hindi ako makakauwi. Pakiramdam ko, biglang ang tanda ko na, kahit kabebeynte-kuwatro ko pa lang. Nakapulupot na sa akin ang katotohanang kailangan ng tao ng pera. Umuuwi ang lahat ng kamag-anak namin pag pista, kaya parang family reunion na rin.

Tumawag si Kelvin, kababata ko at pinsang makalawa. Ninong daw ako ng pangalawa niya. Isasabay sa pista ang binyag, nang makatipid.

“Di ako makakauwi, e,” sabi ko. “May mga inaayos sa trabaho.”

“Paproksihan mo na lang.”

“Sige, sige. Titingnan ko.”

“O, sige.”

“O, pa’no? May gagawin na ‘ko, e.”

“A, gano’n ba? Sige, ingat.”

Nainis ako. Lalong hindi ako makakauwi. Makautang man ng pamasahe, papaano naman ang pakimkim? P500 ang nakasanayang bigay ng mga nag-aanak sa binyag. Wala nang nagbibigay ng P300.

Naisip kong uuwi naman kami sa Hulyo 21, kasal ng tita ko. Mayo 10 ang pista, medyo malaki rin ang pagitan. Hindi na siguro nakakahiya kung P200 lang ang iaabot ko sa inaanak ko. Tapos, sa Pasko, P100. P11,000 lang naman ang sahod ko kada buwan. Humihinto lang saglit sa kamay. Parang nangtatakam. Bago ipambayad sa kuryente, tubig at  bahay.

Umaga nang Mayo 11, alas-otso ako nagising. Maaga kumpara sa nakasanayan kong alas-diyes na bangon. Nagising ako dahil sa boses ni Monina, pinsan ko, sa amin nakatira. Umuwi siya noong bisperas ng pista.

“Kuya, Kuya, good morning!” ang luwang nang ngiti niya. Alam ko ang gayong pakiramdam. Ganoon ang nararamdaman ko pag kagagaling ko lang sa Nueva Ecija, sa lupang kinalakhan ko. Para akong nakainom ng isang baso ng nagyeyelong tubig matapos ang mahabang lakad sa katanghalian.

“Musta?” nag-inat ako.

“Me pasalubong ako sa’yo.”

“Ano?”

“Dyaran!” itinaas niya ang kung anong bagay na nababalutan ng pulang pambalot ng yema, ipinatong sa mesa, saka binuksan. Ang laman, isang piraso ng matigas na hita ng manok, isang plastic cup ng maputlang macaroni salad. At isang mumurahing mansanas.

Gumana na naman ang calculator sa utak ko. Dahil dito, pag-uwi namin sa Hulyo, hindi puwedeng P200 lang ang ibigay ko sa bata. Parang gusto kong magalit kay Monina na kinuha pa niya ang pa-give away.

Dinampot ko ang mansanas. Para itong tennis ball sa kamay ko. Bumalik ako sa kama. Ramdam na ramdam ko pa rin ang pagkakapulupot sa akin ng katotohanang kailangang-kailangan ng tao ang pera para mabuhay. Bagay na hindi ko nararamdaman noong bata pa ako.

Kinagat ko nang malaki ang mansanas. Makunat. Lasang-lasa ko ang asim ng reyalidad.

Haligi

Ilang araw pa lang nang makalipat kami ng bahay, tinanong ko si Mama kung parehas bang nag-aaral ang dalawang anak ni Kuya Jobert, kapitbahay namin, kumpare ni Papa at tumulong sa amin sa pagbababa ng mga gamit namin mula sa trak at pagpapasok ng mga ito sa bahay.

“Hindi, ‘yung panganay lang,” sabi ni Mama. “’Yung lalaki.”

“Bakit? E ‘yung sumunod?”

“Wala. D’yan lang sa bahay. Hindi kayang pagsabayin, e.”

Bata pa lang kaming magkakapatid, kilala na namin si Kuya Jobert. Nagpupunta silang mga tricycle driver sa bahay kung birthday ni Papa. Inuman. Pero nang malipat kami, saka lang kami napalapit sa kanya. Dalawang beses kada linggo, nagdadala siya ng ulam sa bahay. Minsan na siyang nagdala ng tinola, adobong sitaw at diningding. Napapaupo siya saglit at nakikipagkuwentuhan kay Papa habang tangan ang mangkok na may kapalit nang ulam galing sa amin.

Maitim si Kuya Jobert, matangkad, payat at medyo mahaba ang leeg. Walang trabaho ang asawa niya, si Ate Rose, sa bahay lang, kasama ang anak na babae, si Daisy. Gusto raw magtrabaho ni Daisy sa Jollibee pero ayaw payagan ni Kuya Jobert dahil baka hindi nito kayanin. Delikado rin daw ang mag-uuwi kung gabi. Maraming sira-ulo. Sabi ni Papa, alagang-alaga raw ni Kuya Jobert ang anak. Wala raw itong kagawa-gawa sa bahay liban sa pagwawalis at paghuhugas ng mga pinggan. Katunayan, sa mga inuman sa bahay, madalas ipagmalaki ni Kuya Jobert ang anak.

Maganda nga si Daisy, maamo ang mukha. Hindi kaputian ngunit makinis. Ang kagandahan ng anak ay yamang maipagmamalaki ng mga magulang sa iba at sa sarili.

Hindi naman sa pangmamata, pero kumpara sa amin, mas hirap sa buhay sina Kuya Jobert. Sa amin, tatlo kaming nagtatrabaho — ako, si Ate at si Papa. At may regular na trabaho sa pabrika si Papa, nagtatraysikel lang kung Linggo, at kung umaga, bago pumasok, at kung hapon, pagkagaling sa trabaho.

Marahil, kalahating taon na kami sa bahay nang mapansin kong parang nag-iba si Kuya Jobert. Kasunod iyon ng panahong madalas kong mapagririnig sa TV ang mga balita tungkol sa pagtataas ng presyo ng gasolina, pamasahe, bigas at mga pangunahing bilihin. Nag-P300 nga ang kada kilo ng bawang. Hindi na siya nagdadala sa amin ng ulam. Bihira ko na rin siyang makita. Sabi ni Papa, alas-kuwatro pa lang daw ng umaga, bumibiyahe na. At alas-onse na ng gabi kung umuwi.

Isang umagang nasa labas ako ng bahay, hapon pa ang turo ko sa kolehiyo, natiyempuhan ko ang Bumbay na inuutangan nila. Naka-motor.

“Ate! Ate!” panay ang busina nito. Pero walang sumasagot. Nakasara ang pinto. Parang walang tao.

Mga dalawang minuto rin itong tumawag, saka umalis nang nakasimangot. Maya-maya, nakita kong sumilip sa bintana si Ate Rose.

Kinabukasan, ganoon ulit. Bumukas lang ang pinto nang wala na ang Bumbay.

Nang sumunod na umaga, nakita ko si Daisy, nakapantalong maong at asul na blouse. Naka-body bag. Kahit nakatalikod at nasa malayo na, pansin na pansin ang magandang hubog ng katawan nito.

“Naaawa ‘ko ke Pare. Puro b’yahe na lang,” sabi ni Papa nang naghahapunan kami.

“Nagagalit na nga raw ‘yung me ari ng bahay. Dal’wang b’wan na pala silang di nakakabayad,” sabi ni Mama.

“Parang tulala nga kaninang nakasabay ko sa pila,” sabi ni Papa. Parang may malungkot na bagay na biglang naalaala. “Pinayagan na pala n’yang mag-apply sa Jollibee si Daisy.”

Paglilitis

Nasa loob sila ng bilog na silid

masisigla ang liwanag

ng malalaking kandilang nakasabit sa dingding.

Tahimik na tahimik.

Paisa-isang tinig ang naririnig.

Nakaupo sa gitna ang salarin

na inaakusahang nagnakaw sa kaban ng bayan.

Panatag ang loob niyang nakasandal

ang likod sa upuan.

Nangingiti paminsan-minsan.

Plantsado’t malinis na malinis

ang amerikana niya’t pantalong itim.

Makinis ang maputi niyang balat

malayung-malayo sa mga magnanakaw

ng gamot at tinapay.

Sa kanyang palibot, sa isang malaking bilog

ang mga tagalitis

na nasa mga kagalang-galang na postura.

Mga taong

mas mahusay magnanakaw

kaysa sa kanya.

Mrs. Matipid

Nagpapasok ng tubig sa CR si Annie nang mapansin niyang nakatayo na sa pintuan ang kanyang si Angie. Biglang gumaan ang pakiramdam niya. Parang nalusaw ang pagod niya.

“Kape?” nakangiti niyang sabi. Mahilig sa kape ang anak niya. Kahit kainitan, kape ang hinahanap. Ito ang namana nito sa kanya.

Umiling ito, ni hindi tumingin sa kanya. Bagsak ang mga balikat nito. Malungkot ang mga mata. Parang malalim ang iniisip.

Hindi niya pinansin ang anak. Baka pagod lang sa pag-aaral. Hindi niya ugaling uriratin ito, dahil alam niyang mahirap mag-college — kahit na hindi niya ito naranasan, dahil ni hindi siya nakatapos ng hayskul. Pero iba ang itsura nito ngayon. Mukhang hapung-hapo. Mukhang namatayan. Pero hindi pa rin siya nagtanong.

Bumalik siya sa likod-bahay. Isinalin sa timba ang huling planggana ng mangitim-ngitim na tubig, ipinasok sa CR, at ibinuhos sa pandak na dram.

Ganito siya katipid. Ang pinagbanlawan sa paglalaba, hindi niya itinatapon. Ang mga ito ang ginagamit nilang pambuhos sa CR. Pag naliligo siya, isinasabay na niya ang pag-eeskuba sa naka-tiles na sahig ng banyo, nang makatipid sa tubig. Kaya ang tubig nila, buwanan, P200 lang. Sa kapitbahay nila na tatlo lang din sa bahay, P400. Pag siya lang ang nanonood ng TV, na madalas namang mangyari dahil gabi kung dumating ang mag-ama niya, hinihinaan lang niya ang volume — nang tipid sa kuryente. Kung mag-isa siya at naiinip siya, at wala pang magandang palabas sa TV, nangangapitbahay na lang siya. Ang kapitbahay namang pinupuntahan niya, nagraradyo. Hindi TV. Ang dahilan, nang tipid din sa kuryente. Hindi niya pinagpaplantsa si Angie, dahil mabagal itong mamlantsa. Sa isang linggo, isang beses lang sila kung mamlantsa. Abot-abot ang pagbubunganga niya pag may biglang lakad si Angie at kailangan na namang mamlantsa. Kung dalawang t-shirt na lang ang paplantsahin, pinapatay na niya ang plantsa. Nakakaplantsa pa rin ang tira nitong init. Ganoon din pag nagluluto. Pag huling tatlong minuto na lang, pinapatay na niya ang apoy.

Sa sobrang katipiran nga niya, Mrs. Matipid na ang tawag sa kanya ng buong looban. “Hindi naman kayo Ilokano, ‘Te Annie, ba’t ang tipid-tipid mo?” sabi sa kanya.

Ang katuwiran niya, college na si Angie. Second year college. HRM ito sa UM. Marami nang gastos. Lalo sa mga susunod na taon. Sakto lang ang sahod ng asawa niyang si Romy, na guwardiya sa isang pabrika ng papel. Pag nag-fourth year si Angie, magkakahirapan na. Kailangang magtipid.

Noong dalaga pa siya, pangarap na pangarap niya ang magandang buhay. Pero disiotso lang siya nang mabuntis ni Romy. Ngayon, umaasa siyang si Angie ang magpapatuloy ng mga pangarap niya. Malaki raw ang sahod ng mga gumagradweyt ng HRM. Kukuha lang ito ng isang taong experience, tapos, mag-a-abroad na. Magkakaroon na sila ng sariling bahay. Labingwalong taon na silang nangungupahan.

Maging sa pagkain, walang nasasayang sa kanila. Walang tutong na naitatapon. Pinapagalitan nga niya ang mag-ama pag hindi nahimay nang mabuti ang isda at marami pang tira.

“Wala na ‘yan, Ma,” sabi ni Angie.

“Syento beynte’ng kilo ng galunggong, sinasayang mo,” kinuha niya sa pinggan ng anak ang isda, at pinakasimot.

Kangina pa patay ang ilaw, pero gising pa rin siya. Alam niyang gising pa rin si Romy. Parehas silang hindi makatulog.

Iniangat niya ang kanang palad niya. Tiningnan-tingnan. Parang ibinulong sa kanya ng dilim ang sagot. Ang pangangarap at mga paghihirap niya ang dahilan. Kaya kanginang sabihin ni Angie na buntis siya, nabigyan niya ito ng dalawang sunod at malalakas na sampal.

Gusto Kong Maging Katulad ng Punong Bayabas

Gusto kong maging katulad ng punong bayabas

payak ang mapuputing bulaklak

ngunit nakangiting nakatingala sa kalawakan

parang naghihintay ng haplos ng liwanag

at patak ng ulan,

ipinamamalas sa lahat ang kariktan

sa masayahing mga kulisap

sa manlalayag na mga ulap.

At sa sandaling ang mga buko ay maging bunga

ang mga bulakalak

nagiging korona

at buong pagpapakumbaba

itinuturo sa lupa.

Ganito Ko Sinisimulan ang Bawat Umaga

Kada umaga, pagkagising

bago ang pagsisimula

nagbabasa ako ng tula.

Isa, dalawa.

Habang ninanamnam ang init,

tamis, pait

dilim ng kape.

Ninanamnam ko ang mga talinghaga

ang payapang daloy ng mga kataga

ang mga taludtod, mga tugma

ang himig ng hiwaga.

Hindi basta mauunawaan ng ilan

ang dahilan,

kung papaanong isa itong tiyak na paraan

sa pagpapatatag ng kalooban

bago harapin

ang nag-iinat na lansangan.

(Pa)Liwanag

Madilim sa silid

nang pumasok ang guro.

Saglit siyang tumigil, nagmasid

isa-isang pinitas sa kanyang isip

ang mga diwa,

binunot sa dibdib, ang mga alab.

Pinagsama ang dalawa

parang pagtitimpla ng pormula

isinakay sa wika

pinakapili ang mga salita.

Sa pagsasama-sama ng mga nabanggit,

ang alab, rumikit.

Marahan, nagpaikot-ikot ang mga ito sa silid

unti-unti, pinaslang ng liwanag ang dilim.