.

Isang tuldok.

Katapusan.

Masaya ka sa naging dulo ng lahat.

Kaibig-ibig na kaganapan.

Ngunit ilang buwan lamang,

muli kang nagimbal.

Ang tuldok na inibig

simula lang pala . . . ng ellipsis.

Student’s Evaluation

“Ma’am, kamusta sa’yo si Adora?” sabi ko kay Ma’am Bells. Nasa faculty room kami. Nagri-record ako ng seatwork sa laptop ko, nasa harap naman siya ng salamin. Nag-a-eye liner.

“’Ay, naku! Hindi ko alam ang mga pangalan nila,” tumingin siya sa akin. “Alam mo kung bakit?”

“Bakit po?”

“Kasi, dati, sabi sa’kin sa evaluation, may favoritism daw ako. Kasi, ‘yung ibang estudyante, tinatawag ko sa pangalan. E ano’ng magagawa ko? E sa natandaan ko, dahil pala-recite. Kaya ngayon, hindi ko sila tinatawag sa pangalan nila. At ni hindi ko alam ang mga pangalan nila. Malalaman ko lang pag halimbawa, ‘A, ikaw si Ganito…,’ o tapos, titingnan ko sa class record. ‘Bagsak ka sa’kin, a.’ ‘Yon, Sir. Gano’n ako.”

Itatanong ko sana kung papaano niya nalalagyan ng grade ang recitation kung hindi niya kilala ang estudyante. Pero hindi na ako kumibo. Tiwalang-tiwala siya sa estratehiya niya. Baka ma-offend lang siya pag nagtanong ako.

“Ten years ago na ‘yung comment na ‘yon sa’kin, Sir. And up to now, dala ko ‘yon. Hindi ko na tinatandaan ang mga estudyante!”

Isa iyon sa pinakanatatandaan kong pag-uusap namin ni Ma’am Bells. Marahil, natandaan ko iyon dahil sa bitterness niya sa evaluation. At sa maling pagtingin na madalas kong marinig sa mga titser…ang pag-aangkop ng teaching method para sa evaluation, sa halip na para sa mga estudyante.

Sa tantiya ko, nasa 35 taon na si Ma’am Bells. Maiksi ang makapal niyang buhok. Madalas siyang naka-blouse na light color. Makinis sana siya kung hindi lang dahil sa mga marka ng tagyawat sa kanyang mukha.

Sampung taon na siya sa unibersidad na iyon, private university kung saan siya nagtapos ng college. Ako naman, newly hired. Nitong June lang. Part-timer lamang ako. 9 units lang.

Isa pang usapan namin ni Ma’am Bells na natatandaan ko ay iyong 10:30 ng umaga, bago siya pumasok sa next period niya. Ang klaseng papasukan niya ang first period ko, pang-7:30 to 10:30 ko. Siya ang sa second period.

“Takot nga ‘yung mga ‘yon sa’yo, Sir,” sabi niya. Nagsusumbong pala sa kanya ang mga bata, dahil siya ang adviser. “Lagi raw kasing mali ang sagot nila.”

“Papa’no naman kasi, Ma’am, ginagawang subjective. Ngunit Filipino, akala, subjective na. E science ang Filipino, linguistic. May tama at mali. O kundi naman, ‘yung sagot nila, hungkag. Sentence lang. Pag hinawi ko ‘yung sentence, walang laman.”

“Saka sabi ko nga sa kan’la, okey lang magkamali. Kasi, estudyante pa lang sila.”

Tumango ako.

“Kausapin mo na lang din ulit sila, Sir,” sabi niya. “Para din ‘yan sa evaluation mo.”

Mabait naman si Ma’am Bells. Masarap tumawa. Palabiro. May mga ilang bagay lang talaga akong ayaw sa kanya. Hindi personal. Kundi sa pagtuturo.

Madalas, parehas 7:30 ang first period naming dalawa. Sa iisang building. At madalas, dumarating siya nang 7:20. O kung minsan, late nang ilang minuto. Magmi-make-up pa siya. Ako, 7:40, umaakyat na ako. Pero 7:00, nasa school na ako. Siya, umaakyat siya nang siguro, 8:00 na. Nakikita ko minsan dahil magkatapat lang kami ng classroom. Kawawa naman ang mga estudyante. Kalahating oras na naghihintay.

45 units si Ma’am Bells. Normal iyon sa unibersidad na iyon. Nagulat nga rin ako noong una. Pag may accreditation, nagiging 24 units ang 45 units o higit pa na hawak ng mga titser. Ang galing. Lusot.

Tulad din si Ma’am Bells ng ibang titser. Dahil puro 3 oras ang klase roon, at mataas ang mga load, isang oras lang silang nagtuturo. Ang dalawang oras, kombinasyon ng breaktime, early dismissal, late na pagpasok ng titser, at OBE (Out-come Based Education). Pero natural, sa dami nang tsitsekan, ang mga ipina-OBE, hindi na tsinetsekan. Kinukuha na lang ang pangalan. Perfect na.

Hindi ko rin siya nakitang nag-prepare man lang ng lesson o sa kung anomang may kinalaman sa pagtuturo. Hindi ko naman sinasabing dapat, laging nakikita ng coteacher na naghahanda sa pagtuturo ang coteacher niya. Maaari namang kasing sa bahay siya naghahanda. Pero iyong kahit minsan, hindi mo nakitang naghanda, gayong araw-araw, nakikita mo, iba na yata iyon.

Isang umaga, pagdating ko sa faculty room, nandoon na si Ma’am Bells. Madalas, ako ang unang tao sa faculty room. Pero ngayon, siya.

Nakabukas ang netbook niya, tumutugtog nang mahina ang ‘It’s All Coming Back’ ni Celine Dion. Ipinatong ko sa kabilang mesa ang backpack ko, at pinanood ko siya.

Nakaitim na blazer siya. Noon ko lang siya nakitang naka-blazer. Hindi naman maginaw. Mahina niyang binabasa ang nasa slide ng PowerPoint presentation niya. Sa tabi ng netbook, isang textbook. Biology marahil, dahil iyon ang itinuturo niya.

Sa saglit na panonood, naramdaman kong parang hindi siya ang Ma’am Bells na halos araw-araw kong nakakakuwentuhan. Hindi ako sanay na ganoon siya.

7:20, nang marami-rami na kami sa faculty room, nag-CR ako. Pagbalik ko, napansin ko ang nakapaskil sa board. Letter, mula sa Guidance Office. Payagan daw ang mga estudyante pag pinababa ng GO para sa student evaluation sa kani-kanilang teacher. Ang petsa, Agosto 18 hanggang Agosto 22. Isang linggo na lang bago ang Agosto 18.

Naunawaan ko ang lahat.

Iyon lang, at nasira na ang umaga ko.

Alaala

Wala na siya,

iniwan kang mag-isa.

Mag-iisang taon na.

Sa tabing-bintana sa bus, kanina

muli kang tinabihan

ng inyong alaala.

Nagpanggap ka muling

hindi siya nakita.

Expressway

nagmamadali ang mga sasakyan

kanya-kanyang hiyaw

kanya-kanyang atungal

bulalakaw ang nambubulag na mga mata

hinihiwa ang katawan ng dilim

pinupunit ang pag-asam na manahimik

nagmamadali silang lahat

trak

                     bus

         kotse

                             van

ngunit hindi sila nag-uunahan

hindi naghahabulan

ang hinahabol nila’y

kani-kanilang katuturan

Walang Malungkot na Ulan

Walang malungkot na ulan.

Dumidilim lamang,

parang gabi.

Kung malakas ang ulan,

parang hatinggabi.

Para kang mag-isa.

Parang walang kasama.

Walang malungkot na ulan.

Maingay lang ang malalaking patak.

Malalaking boteng nababasag.

Parang may isinisigaw.

May tinatawag.

Dahan-dahang manghihina

ang mga ingay sa paligid:

huni, ugong, tunog, kaluskos.

Manghihina.

Mamamatay.

At may kung anong tinig

o himig na papalit.

Naririnig mo lang iyon

kung gabi

kung mag-isa

kung tahimik.

Walang malungkot na ulan.

Pinapatay lang ng hatid nitong lamig

ang init.

At darampi ang malamig na kamay ng hangin

sa iyong balat

balikat, talampakan.

Manunuot sa kalamnan,

sa kaibuturan ng kaakuhan.

Walang malungkot na ulan.

Walang mahika ang lamig,

dilim, malalaking patak, ingay at himig.

Walang malungkot na ulan.

Binubuksan lang nito ang tarangkahan.

Kusang umaalpas

ang sarili mong kalungkutan.

Sayaw ng mga Konduktor at Barker

Marahil, isa ito sa magagandang bagay na naidulot sa akin ng halos araw-araw na pagko-commute. Isa sa mga bagay na ipinagsasalamat ko at hindi ako ipinanganak na mayaman, na wala akong kotse.

Setyembre 15, 2012, nagpunta ako sa SMX Convention Center, para sa 33rd Manila International Book Fair (MIBF). Mahilig akong mangolekta ng mga aklat, lalo na ng mga nobela at kalipunan ng mga maikling kuwento. Taun-taon, inaabangan ko ang MIBF. Talagang nagtatabi ako ng pera mula sa sahod ko para rito. Ang usapan namin ng kaibigan kong babae, sasamahan niya ako. Excited pa nga siya. Pero bunga ng biglaang pagkagipit sa pera, hindi na niya ako nasamahan.

Nag-LRT ako papuntang SMX Convention Center, bumaba ako sa Gil Puyat. Orange multicab ang sasakyan doon papuntang Mall of Asia. Katanghalian at maraming tao. Halos puno na ang nakapilang multicab.

“O, isa na lang, o! Isa na lang, o! Lalakad na!” sabi ng barker. Payat siya, maitim. Disi-syete anyos siguro. “Sa walang friends d’yan, o! Isa na lang, o! Isa na lang! Sa walang friends d’yan, o! Isa na lang! Lalakad na!”

Nakatatawang isipin, pero hindi ako sumakay sa multicab dahil sa takot kong isipin ng mga tao, na wala akong friends. Bukod pa sa nalulungkot nga ako at wala akong kasama.

Isang babae ang sumakay. At natawa ako sa banat ng barker.

“Yehey! Si Ate, walang friends! Palakpakan!” At nagpalakpakan talaga ang ilan.

Pag naaalaala ko ito, naaalaala ko rin ang ilang karanasan ko na may ganito ring kuwento.

Noong nasa kolehiyo ako (sa PUP ako nag-aral), bus na pa-Malinta Exit ang sinasakyan ko pauwi. Sa Doroteo Jose ako sumasakay ng bus. Pag marami nang sakay ang bus, at marami nang nakatayo, pinauusod ng konduktor ang mga pasahero sa gitna. Dapat, malayo sa pinto. Para madaling makasakay ang mga sasakay. At madaling makababa ang mga bababa. Pero may mga pasaherong ayaw magsisiusod sa gitna. Puwedeng hindi naririnig ang sinasabi ng konduktor—dahil maingay o dahil pagod sila. Puwedeng nasisikipan sila sa gitna. Puwedeng mas nalilibang silang nakatayo malapit sa pinto. Puwedeng ang gusto nila, pag bababa sila, baba na agad—kahit minsan, malayo pa ang bababaan nila.

Minsang pauwi ako, pinauusod ng konduktor sa gitna ang mga pasahero. At ayaw nilang magsiusod.

“Usod lang po tayo sa gitna, Ma’am, Sir! Usod lang po tayo sa gitna!” sigaw ng konduktor. Pero wala pa ring pumapansin sa kanya. Sumigaw ulit ang konduktor. “Usod lang po tayo sa gitna! Usod lang po tayo sa gitna!” Wala pa rin.

Sumigaw ulit ang konduktor. “I said, ‘Move backward!’”

Tawanan ang mga pasahero. Sumaya bigla sa loob ng bus.

“Pa-move-move backward ka pa, a,” natatawang sabi ng isang pasahero.

At nag-usudan sa gitna ang mga nakatayo.

Ang nakakatuwa rito, bukod sa tama ang Inggles ng konduktor, nakuha pa rin niyang magbiro sa kabila ng pagkainis at matinding pagod.

Sa isa ring bus, pa-Cubao naman, natawa rin ako sa hirit ng konduktor. Rush hour noon, umaga. Ang daming pasahero. Hirap dumaan sa gitna ang konduktor. Hindi ko na maalaala kung malaki ang tiyan niya o hindi. Karamihan kasi sa mga konduktor, malaki ang tiyan.

“Royal lang, Kuya,” sabi ng katabi kong babae. Parehas kaming nakatayo. Lampas trenta na siya, marahil.

“Hindi malamig, a,” nakangising sabi ng konduktor.

Sumimangot ang babae. Parang na-bad trip. Hindi ko na-gets. Buffering. Mga tatlong segundo siguro, na-gets ko rin. Sa Royal bababa ang babae. At dahil may softdrinks na Royal, ang sagot ng konduktor, “Hindi malamig, a.” Parang bumibili lang ng softdrinks sa tindahan ang babae. Konduktor nga lang ang inabutan niya ng pera.

Siguro, kaya hindi ko na-gets agad ang joke, dahil korni. Parehas na dahilan kaya sumimangot ang babae, bukod sa hindi naman sila close ng konduktor para biruin siya nito. Pero ang masasabi ko lang, korni na kung korni ang joke ng konduktor, pero saludo ako sa mga gaya niya.

May mga ilang kuwento rin akong alam. Ganito rin. Bagama’t hindi ko mismo nasaksihan, naikuwento lang sa akin.

Sa multicab na pa-MOA pa rin, kuwento sa akin, may iba pang banat ang mga barker. O puwedeng mula lang sa isang barker. Pag isa na lang daw ang kulang, at may sasakay na lalaki, ganito ang sinasabi: “O, konting ipit lang po! Konting ipit lang po! Kamuk’a ni John Lloyd ang uupo!” Kung babae naman: “O, konting ipit lang po! Konting ipit lang po! Kamukha ni Bea ang uupo!”

Sabi ng nagkuwento sa akin, ganoon daw ang sinasabi ng barker, kahit hindi naman kamukha ni Bea o ni John Lloyd ang uupo.

Sa mga bus naman daw na dumaraang Edsa, minsan, maharot ang biro ng konduktor pag nadaraan sa Caloocan, malapit sa BIR. May isang kanto kasi roon, ang pangalan, Tiñio. At ganito raw ang sinasabi ng konduktor: “O, sa bababa r’yan! Kanto Tiñio na! Kanto Tiñio!”

Sasabihin marahil ng iba, bakit kailangan pang ipagsigawan iyon. May mga batang pasahero. Isa pa, wala namang bumababa roon. Pero anu’t ano man, tulad ng sinabi ko kangina, saludo ako sa ganitong mga tao.

May mga tao tayong kilala, na sa dami nang pinagdaraanan, nagsasawa na sa buhay. May nagpapakamatay. Nalululong sa droga. Napapariwara. Nagsisitakas sa kani-kanilang alam na paraan. Pag naaalaala ko ang mga barker at konduktor na nabanggit ko, naiisip ko, kung sila, nagagawang magbiro at tumawa (bagama’t hindi natin masasabi kung masaya nga sila), sa kabila ng problema, bakit hindi natin kakayanin? Hindi ko alam ang pinagdaraanan ng mga nalululong sa droga, napapariwara, nagpapakamatay. Pero siguro naman, hindi simple ang pinagdaraanan ng mga konduktor at barker. Walang katiyakan kung magkano ang iuuwing pera. Pagod. Matinding traffic. Init. Pagtataas ng mga bilihin. Kawalang kasiguraduhan sa trabaho. At kung anu-ano pang panghahambalos ng malupit na lipunan. Pasalamat pa nga tayo, at nababahagian pa nila tayo ng saya. Gumagaan ang pagko-commute. Sila na sa unang tingin pa lang, mas may makarapatang malungkot kaysa sa atin.

Maaaring sabihing wala namang mangyayari kung mag-iinarte, lalo naman kung tatakas sa mga suliranin. Totoo. Pero hindi nga ganoon ang nangyayari. Maraming tumatakas, alam natin iyan. Sa madaling sabi, ang ganitong ugali ng mga barker at konduktor, ay hindi lang dahil alam nilang walang mangyayari sa pagtakas at pag-iinarte. Dala ito ng kakayahang magdala ng sarili.

Meron ako dating nabasang quote. Nagandahan ako. Kaya madalas kong maalaala. At kada maaalaala ko ito, naiisip ko sila.

“Life is not about waiting for the storm to pass. It’s about learning how to dance in the rain.”—Vivian Greene

Pila

sa amin pong bayan

lahat

pinipilahan

                      pagkain

        tirahan

                                   pagkakataon

             kariwasaan        

                                                                                                                katarungan

lahat

pinipilahan

sa aming kinatatayuan

madalas naming makitang

pinapasingit

                                                                                                             ang mayayaman