HRM

Tiningnan niya agad nang mabuti ang teaching load niya, pagkaabot na pagkaabot sa kanya ng head niya. Nasa ground wood paper iyon, nakasulat ng lapis ang mga detalye. Sa itaas, SANTOS, EFREN L. Sa ibaba, TOTAL: 30 units/hours.

Lunes hanggang Biyernes ang pasok niya. Bago niya tingnan ang pinakamaaga niyang pasok at ang pinakagabi niyang uwi, na laging unang tinitingnan ng ibang titser, tiningnan niya muna ang hawak niyang mga section—dalawang engineering, dalawang IT, dalawang business management . . . at apat na HRM.

Wala siyang gaanong naramdamang lungkot, o inis, o kaba.

Nang unang tatlong taon niya sa pagtuturo (panglimang taon na niya ngayon), nakakaramdam agad siya ng lungkot, inis at kaba, pag nakita niyang may hawak siyang HRM. Lalo kung marami. Hangga’t maaari, ayaw niyang humawak ng HRM. Ni isa, ayaw niya. Kaso, walang karapatan ang titser na mamili ng seksyong hahawakan.

Maraming dahilan kung bakit ayaw niya sa mga HRM. Halu-halong dahilan na nakabuo ng napakasamang timpla. Iyong hindi na niya mainom at masyado nang nakasusuka. Hindi pa kasama rito ang katotohanang kung magtapos ang mga HRM, hindi Pilipinas ang makikinabang sa kakayahan nila. Kundi ang ibang bansa. O kung sa Pilipinas man sila magtrabaho, nagiging kontribusyon lamang sila sa paglala ng kultura ng Pilipinas sa pagpapaalipusta sa mga dayuhan.

Nangunguna sa ugat ng lungkot ni Efren, inis at kaba ang katotohanang ang mga HRM ang pinakamahina at pinakatamad sa lahat ng naging estudyante niya. Sa kanya, hindi naman ganoon kabigat ang pagiging mahina. Magagawan pa ng paraan. Pero iyong mahihina na nga, kaytatamad pa, parusa na iyon sa titser. Walang alam gawin ang mga HRM kundi magpulbo, mag-make-up at magsalamin. Para pang mga bingi at hindi marunong umintindi. Ang isang bagay, kailangang lampas limang beses uulitin. Kaya kung mga HRM ang hawak niya, madalas siyang malatin. Mga bastos pa. Sa mga ito madalas mabastos ang mga titser. Mga walang alam kundi magreklamo. Dito siya unang nakarinig mula sa estudyante ng, “Sir, major subject ba ‘to?” At sarkastiko talaga ang tono.

Nagkaroon tuloy siya ng paniniwalang nawawala o nababawasan ang pagiging mahusay na guro ng isang guro kung mga HRM ang estudyante. Mahirap para sa isang titser na turuan ang mga ito. Dahil ang pagod ay napapatungan ng kawalang-gana.

Ang akala nga niya noong una, nataon lang na ganoon ang mga HRM na nagiging estudyante niya. Pero hindi pala. Maging ang mga kakilala niya na sa ibang eskuwelahan nagtuturo, ang mga HRM ang iniaangal. Nakakapuno raw. Parusa sa titser.

Ngunit ngayon, hindi niya naramdaman ang mga iyon. Walang gumapang sa kanyang lungkot, o inis, o kaba. Maaaring dahil sanay na siya sa mga ito, naisip niya. Marami na siyang karanasan. Mas malakas na ang loob niya. Pero sumusunod na dahilan na lamang ang mga iyon, alam niya. Isang estudyante ang pangunahing dahilan—si Faye.

Unang semestre ng taong aralan 2011-2012 nang maging estudyante niya si Faye. Second year ito noon, irregular student. Dise-seis at disi-siyete ang kadalasang edad ng mga first year college. Pero si Faye, disiotso na nang magkolehiyo. Kaya disi-nuwebe na nang maging estudyante niya.

Katamtaman lang para sa isang babaeng Pilipino ang kaputian at tangkad ni Faye. Balingkinitan ito. Pahaba ang maliit na mukha. Lampas nang isang dangkal mula sa balikat ang itim na buhok na laging naka-ponytail. Medyo matangos ang ilong at may kalakihan ang mga mata. Hindi si Faye iyong babae na sa sobrang ganda, lilingunin ng mga lalaking makakasalubong nito. Kundi iyong babae na hindi bastusin at gumaganda kapag tinititigan.

Ang klase niya rito ay Filipino 1, “Komunikasyon sa Akademikong Filipino.” Tuwing Lunes at Huwebes, alas-siyete y media hanggang alas-nuwebe ng umaga.

Iyon ay sa unang palapag ng Annex B Building. Maputlang asul ang kulay ng kuwarto. Airconditioned.

Dumarating siya sa klase nang nandoon na si Faye. Sa unahan ito lagi nauupo, malapit sa teacher’s table. Madalas, dinaratnan niya itong nagbabasa ng notes sa notebook.

Nakakadalawang linggo pa lamang ang klase, kilala na ni Efren si Faye.

Napansin niya ito dahil sa pagiging mahusay nito. Alam ni Efren na napakadali para sa guro na mapansin ang mahuhusay na estudyante. Parang magandang babae na agad napapansin ng nakakasalubong na lalaki. Malaking bagay sa guro ang mahuhusay na estudyante. Nakawawala ng pagod. Nakapagpapagaan ng mga gawain.

Sa mga quiz niya, si Faye lagi ang highest. Kadalasan nga, perfect pa ang score nito, habang ang karamihan sa mga kaklase nito, bagsak. Nasa tatlo pa nga hanggang lima kung minsan ang nakaka-zero. Naiinis dahil nagtuturo naman siya. May Powerpoint Presentation pa nga. Kaya walang dahilan para may maka-zero.

“Ia-announce n’yo naman kasi, Sir,” sabi ng isang laging late, at kahit kailan niya tawagin, walang maisagot.

“Nauuwi sa memorization ang quiz kapag announced,” sagot ni Efren. “Hindi malalaman sa quiz kung natuto ang estudyante kung nag-memorize lang.”

Sa sulok ng mata niya, nakita niyang nangingiti si Faye.

Para walang problema, minsan, ini-announce niya ang quiz. Subok lang. Long quiz iyon. Pero dahil announced, ginawa niyang mas mahirap ang mga tanong. Ngunit ganoon pa rin halos ang resulta. Marami pa ring bagsak, bagama’t walang naka-zero. Salamat sa number 50 na ginawa na lang niyang bonus.

Ngunit hindi niya roon pinakanagustuhan si Faye, kundi sa recitation. Sa karanasan niya bilang titser at bilang estudyante, naniniwala siyang mas mahusay ang mga estudyanteng mahusay sa recitation kaysa sa mga estudyanteng mahusay sa quiz. Maaaring kopyahin ang sagot sa quiz, at kadalasan, isinasaulo lang. Napakababaw ng pag-unawa kung isinaulo lang. Parang contact number. Pag nasira ang SIM card, makalipas lang ang dalawang taon, o baka nga isa lang, hindi na kabisado ng may-ari ang dati niyang number. Ang sa recitation, madalas, galing sa mismong nagri-recite. Pinakaisip niya ang sagot. Bunga ng pag-aanalisa.

Si Faye, hindi siya gaya ng nakakaantok na mga estudyanteng ang sagot ay binabasa lang sa libro o sa hand-outs mula sa internet, at kapag sinabing “O, ipaliwanag mo ‘yang binasa mo,” ay wala nang maisagot. Si Faye iyong klase ng estudyante na kapag nagsalita, makikinig at makikinig ang buong klase. May laman ang mga sinasabi nito. May lalim. Kitang-kitang bunga ng pag-oobserba at pag-iisip. Madalas nga, sa sobrang pagsang-ayon, napapatango na lang si Efren.

Tandang-tanda pa niya nang minsang mag-recite ito, nang ang paksa nila ay ang mga bahagi ng panalita.

“Napansin ko po kasi, Sir, parang nagbabago ‘yung paggamit natin sa pantukoy,” panimula ni Faye. “Halimbawa po, ‘Sino may sala?’ Di ba, dapat po ro’n, ‘Sino ang may sala?’ May pantukoy na ‘ang.’ Pero siguro po, nakasanayan natin ‘yung pagdidikit sa mga salita. ‘Sino’ng may sala?’ Ganyan. Hanggang sa dahil nakasanayan nga, ang sumunod, nawala na ‘yung pantukoy na ‘ang,’ dahil magkatunog naman kung nando’n ‘yun at nakadikit sa sinusundang salita, ‘Sino’ng may sala,’ do’n sa totally wala ‘yon, ‘Sino may sala?’ Kaya naging ‘Sino may sala?’ Hanggang sa nakasanayan. Ngayon, normal na normal na po ‘yung ganu’n. Mas normal pa po sa kaysa pag nando’n ‘yung pantukoy.”

Napapalakpak siya. Mahina lang, pero napapalakpak siya. Tuwang-tuwa siya sa sagot nito.

Kung tutuusin, hindi naman siya masyadong hanga sa naisip ni Faye. Kaya rin naman iyong maisip ng iba. Ang ikinatutuwa niya ay ang isiping narinig niya iyon sa esudyanteng hindi naman language major, ni philosophy o kung anong social sciences na program. Kundi sa isang HRM.

Kaya kadalasan, pagkatapos ng klase niya sa seksiyong iyon, ang gaan ng pakiramdam niya. Mas gagaan pa sana kung hindi lamang niya naaalaala ang mga laging late at ang mga tuod na nakaupo sa klase, na kapag tinawag niya, iling lang ang sagot.

Madalas, si Faye ang huling lumalabas sa mga kaklase nito. Nauuna lang ito nang kaunti kay Efren. Hindi ito kagaya ng mga kaklase nito na parang may kung anong gintong mapupulot sa labas at kailangang mag-unahan. Lagi itong nagsasabi sa kanya ng “Thank you, Sir,” pagkatapos ng klase. Madalas din, nagtatanong ito sa kanya ng tungkol sa assignment o sa kung ano pang requirements. Pero kahit kailan, hindi naramdaman ni Efren na sumisipsip si Faye. Hindi na nito kailangang sumipsip para magkaroon ng mataas na grado.

Sa bawat isa’t kalahating oras na klase, may labinglimang minutong grace period sina Efren. Maaari silang magpalabas nang mas maaga nang 15 minuto, o pumasok sa klase nang huli nang 15 minuto.

Sa section nina Faye, inilagay niya sa hulihan ang grace period. Pumapasok siya nang 7:35, at nagdi-dismiss nang 8:45. Inilalagay naman niya sa unahan ang grace period sa kasunod na klase, para maging kalahating oras. Ang dahilan niya, nang makabili siya ng pagkain at makapag-almusal sa faculty room. Hindi niya kailangang madaliin ang pagkain niya.

Nag-a-attendance lang siya at binabalikan ang mga inaral noong nakaraang meeting, mula 7:35 hanggang 7:50. Pagkatapos niyon, discussion na. Ngunit nagtuturo na siya at lahat, may mga papasok pa. Hindi na niya pinapansin kahit akala mo may-ari ng eskuwelahan na papasok nang wala man lamang “Good morning” o “Sorry, Sir.” Magugulo lang ang klase. Ang problema lamang, maya’t maya ang dating ng mga late. Paisa-isa. Kaya malaking abala rin.

At lampas 8:15 na, may darating pa. Nakakapalan na siya sa mukha ng mga iyon.

Dalawa ang pinto sa silid, kapwa nasa likod. Kaya kitang-kita niya kung may lalabas o papasok, o kung may late na sumisilip. Kaya ang bawat pagbukas-sara ng pinto, ang lampas sampung ulit na pagbukas-sara ng pinto habang nagsasalita siya, ay napakalaking abala sa pagtuturo niya. Isama pa ang ingay ng nagtatanong na mga late kung nag-attendance na ba. Ilang estudyante ang napapatingin kay Efren. Alam niyang kitang-kita sa mukha niya ang matinding inis tuwing may papasok na late.

Kaya makalipas ang tatlong linggo, inilipat niya sa unahan ang grace period. 7:45 na siya dumarating sa klase. Pero marami pa ring late. Minsan, sa sobrang dami, siya na ang naaawa. Nag-a-attendance pa rin siya bago mag-dismiss, para sa mga late. Pero ang mga dumarating nang lampas 8:15, hindi na niya tinatanggap. 45 minuto nang late ang mga iyon. Bakal na ang pagmumukha.

Nabanggit iyon ni Efren sa coteacher niya na una niyang dinaratnan sa faculty room, isang umagang kadarating lang niya. Normal na nga raw talaga ang ganoon sa mga bata ngayon, sabi ng coteacher niya. Pero dahil daw HRM ang mga estudyante niya, mas matindi ang dapat niyang asahan.

Naalaala niyang bigla ang mga estudyante niya sa dalawang eskuwelahang nilayasan niya. Marami talagang late kung maaga ang klase. Pero tama ang coteacher niya. Iba kapag HRM. Garapalan.

“Pero itanong mo rin, Sir. Baka kasi marami sa mga ‘yan, working student,” sabi ng coteacher niya. “Kasi, Sir, ako, nagbibigay ako ng consideration sa mga ganyan.”

At ganoon nga ang ginawa niya. Tinanong niya ang klase bago mag-dismiss, para naroon ang lahat. Lalo na ang mga working student.

Pero isa lang ang nagtaas ng kamay—si Faye, na kahit kailan, hindi na-late sa klase niya.

“Sa’n ka? Fastfood?” tanong ni Efren.

“Opo, Sir. Jollibee.”

“Bakit n’yo ‘tinatanong, Sir?” tanong ng isang laging late.

“Okey,” nilakasan niya ang boses niya. “Nagbibigay ako ng consideration sa mga working student.” Tumingin siya sa nagtanong. “Ikaw, iho, sa’n ka umuuwi? Ba’t lagi kang late?”

“Project 4, Sir. Laging traffic, e,” depensa nito.

Ang Project 4 ay kalahating oras lang mula sa eskuwelahan nila. Isang oras lang marahil kung isasama ang “matinding traffic.” Gumuhit sa dugo niya ang inis.

Nang araw na iyon, nag-iba ang tingin niya kay Faye. Lalo siyang humanga rito. Para itong guro, siya ang estudyante. At ang dami niyang maaaring matutuhan kay Faye. Papaano kaya hinahati ni Faye ang kanyang oras? Kung siya ang nasa lugar ni Faye, working student, malamang, lagi siyang late sa first period niya. Lalong hindi siya magiging highest sa mga quiz.

Isang mag-aalas-dos ng hapon, nagkasabay sila ni Faye sa canteen. Nasa iisang mesa lang sila. Nagkakape si Efren at nagka-cup noodles naman si Faye. Bigla raw itong nagutom. Kalahating oras pa raw bago ang susunod nitong klase.

Tahimik lang noon sa canteen. Dinig na dinig ang banggaan ng arnis ng mga nagpi-PE sa basketball court. Wala halos estudyante dahil katatapos lang ng tanghalian at maaga pa para sa meriyenda.

Nakapatong sa mesa ang shoulder bag ni Faye, nakabukas. Halatang mumurahin lang ang bag. Parang iyong mga nabibili lang sa Divisoria. Nasilip ni Efren sa pagkakabukas ng bag ni Faye ang notebook na lagi nitong dala. Bahagyang nakabukas dahil sa nakaipit na bolpen. Naisip ni Efren, siguro, nagri-review si Faye.

“Ba’t ka nagwo-working student?” bigla niyang naitanong.

“Hindi po kasi kaya, Sir, e,” sagot ni Faye. “Pinag-i-stop pa nga po ako. ‘Yung kuya ko raw muna, graduating na kasi ‘yon. E ayoko na pong huminto. Isang taon na po kasi ‘kong nag-stop. Kaya nag-working student ako. Hirap din po kasi sa buhay. Nang makatulong din kina Mama. Papa ko lang po kasi’ng may trabaho. Sa pabrika lang.”

Napailing si Efren.

“Buti, kumakasya ‘yung sinasahod mo.”

“Naku, Sir, kulang din po. Kaya talagang nagtitipid ako. Kapag kayang lakarin, kahit pagod, nilalakad ko na lang. Saka lagi po ‘kong may baon. Ngayon lang wala. Hindi na po kasi nakapagluto dahil anong oras na nagising. Sa sobrang pagod. Closing po kasi ko kagabi.”

Itatanong na sana Efren kung magkano ang sahod nito sa Jollibee, kung hindi lang niya nakahiyaan. Naisip niya, panget para sa isang guro ang magtanong sa estudyante niya ng tungkol sa pera.

Napako ang tingin ni Efren sa uniporme ni Faye. Mahaba ang manggas ng puti nitong pang-itaas. Iba sa pang-itaas ng mga nasa engineering, IT at iba pa. Gumuhit bigla sa isip niya ang tanong na matagal nang kumukulit sa kanya.

“E, ba’t ka nag-HRM?”

Nangiti si Faye. Halatang nagulat sa tanong niya.

“Ang totoo n’yan, Sir, andami na pong nagtanong sa’kin n’yan. Parang takang-taka sila na HRM ako.”

Hindi kumibo si Efren, ayaw niyang ma-offend si Faye. Hindi niya makuhang sabihin, na kadalasan, ang sinasabi ng mga titser, tambakan ng mga bobo ang HRM. Mga estudyanteng umiiwas sa board exam. Mga estudyanteng sa pagmi-make-up at pag-iinarte lang magaling.

Ibinagsak ni Faye sa basurahan sa tabi ng mesa ang cup ng noodles.

“First choice ko po kasi ‘to, Sir. Dapat culinary. E hindi namin kaya. Kaya ito na lang. Natutuwa ako kapag nakikita kong natutuwa ang mga taong kumakain ng iniluto ko. Nakakagaan ng pakiramdam. P’wera drama, Sir, a. Kung sila, nabubusog ‘yung sikmura. ‘Yung nagluluto, nabubusog ‘yung puso.”

Nangiti si Efren. Wala siyang naramdamang kakornihan sa sagot ni Faye.

Kalagitnaan ng Hulyo nang mag-prelim exam. Tatlong araw ang examination day, hindi regular schedule. Hapon ang schedule ng exam niya sa section nina Faye. Sa kuwartong iyon din.

Umuulan. Malakas. Madilim na madilim ang langit. Nanghiram si Efren ng malaking payong sa guwardiya, nang hindi mabasa ang mga test paper.

Ipinaayos niya agad ang mga upuan pagdating niya. Saka ipinapasa ang mga test permit. Mahigpit ang utos sa kanila. Huwag pag-eeksamin ang mga walang test permit. Pinirmahan niya agad ang mga permit, saka isa-isang tinawag ang mga estudyante. Pagkaabot ng estudyante sa kanilang permit, kukuha na rin sila ng test paper sa ibabaw ng mesa.

“Itaob muna. Sabay-sabay kayong magsasagot.”

Over 100 ang item ng ginawa niyang exam. May tama o mali, may identification, analohiya at enumeration. Walang multiple choice. Inaasahan niya nang aangal dito ang “masisipag.”

Dahil sa pagod niya, nagsisimula nang magsagot ang mga estudyante saka lang niya napansing wala si Faye. Naisip niyang late lang.

Ngunit magkakalahating oras na, wala pa rin si Faye. Ang naisip naman ni Efren, baka sa ibang section niya ito sasabay ng exam. Dahil conflict sa schedule. Madalas ang ganoon sa mga irregular student.

Nagpalakad-lakad si Efren sa classroom. Mabagal lang. Sa mga ganitong sandali, maging ang tunog ng sapatos ng guro ay lumilikha ng kaba sa mga estudyante.

Malakas pa rin ang ulan. Nanunuot na sa mga buto nila ang lamig. Pinahihinaan na ng mga estudyante niya ang aircon. Lumapit siya sa pinto, at hininaan ang aircon. Noon sumilip si Faye. Napangiti siya. Bahagya niyang binuksan ang pinto. Biglang lumakas sa pandinig niya ang ingay ng ulan. Parang nagwawala.

“Sir, may sasabihin po ako,” bungad sa kanya ni Faye. May hawak itong payong at papel.

Isinara ni Efren ang pinto. Pareho na silang nasa labas.

Iniabot sa kanya ni Faye ang isang papel. Binasa niya—dropping form.

“Sir, magda-drop na po ako.”

Nagulat si Efren. “Bakit?”

“Me sakit po kasi si Papa. Dalawang linggo nang hindi nakakapasok sa trabaho. Namumroblema na sina Mama sa pambaon ni Kuya. Magda-drop na po ako nang mabawi pa ‘yung konti sa na-i-down sa tuition. Gipit po kasi talaga kami, e.”

“Kelan ka babalik?”

Natigilan si Faye.

“Two years muna po siguro ‘kong mag-stop, Sir. Gagradweyt naman na si Kuya. Tapos, isang taon muna ‘kong mag-iipon.”

Pinirmahan ni Efren ang papel. Ilang instructor na rin ang nakapirma. Saka iniabot kay Faye.

“Sige po, Sir. Maraming-maraming salamat po,” sabi ni Faye. Kita niya ang lungkot sa mga mata nito. At kahit maingay ang ulan, dinig na dinig niya sa tinig nito ang sama ng loob.

Binuksan ni Faye ang itim na payong at naglakad papunta sa Main Building.

Bumalik si Efren sa classroom. Nagulat sa pagbukas ng pinto ang mga estudyante niyang garapalang nagkokopyahan.

Pagtawid

Nasa magkabilang dulo kami ng linya. Parehong gustong tumawid, pero parehas ding natatakot. Siya ang naglakas-loob, kaya kami nagpang-abot.

Siguro, sa ibang nakakakilala sa kanya, ang pagiging romantisista niya at ang kaugnayan niya sa pag-ibig na eros, ang pinakamatatandaan sa kanya.

Siya si June Vin. Makinis siya, ngunit hindi kaputian para sa isang babae. Bagama’t hindi rin naman masasabing maitim. Mahaba ang itim na itim niyang buhok. Mapungay ang mga mata niya na parang laging iiyak. May maliit siyang nunal sa ilong na parang langib ng sugat. Tungkol sa pangalan niya, madalas siyang mapagkamalang lalaki. Sa mga orientation noon sa hayskul, madalas daw niyang makita ang pangalan niya sa listahan ng pangalan ng mga lalaki. Madalas din siyang biruin ng mga tao. “Alam ko’ng birthday mo! Alam ko’ng birthday mo! June ‘no?” Kaya laking gulat ng mga ito pag sinabi niyang “July po.” Kasunod na niyon, siyempre, ang medyo mahabang paliwanag.

“Ke Daddy nanggaling ‘yon parehas,” paliwanag niya noon sa akin. “’Yong ‘June,’ me gustung-gusto s’ya dating professor n’ya. Nu’ng college. Hindi n’ya niligawan. Kasi nga, professor n’ya. Tapos, ‘yung ‘Vin’ naman, sa pangalan n’ya. ‘Vincent.’ Pinagsama n’ya. Para kahit do’n man lang daw, magkasama sila.”

At dahil daw roon, sabi niya, hindi siya tinatawag ng mommy niya sa pangalan niya. Mek-mek ang tawag nito sa kanya. Natawa tuloy ako.

Matindi ang pagka-romanticist ni June. Ewan kung dulot ng pangalan niya, o sikolohikal na epekto nito sa kanya. O kaya naman ay talaga nang romanticist siya. Pinatindi na lang ng sikolohikal na epekto sa kanya ng pangalan niya.

Mahilig siyang manuod ng mga pelikula tungkol sa pag-ibig. Higit limang beses na niyang napanuod ang ‘Dear John,’ ‘Serendipity’ at ‘500 Days of Summer.’ Higit sampung beses ang ‘Titanic.’ At pag nagpapaliwanag siya, lalo kung tungkol sa pag-ibig, o pag may estudyanteng nanghihingi sa kanya ng payo sa love life, halimbawa, marami sa sinasabi niya ang mula sa mga pelikula. Minsan, sa Star Cinema pa.

Ganito niya sinisimulan ang mga payo niya, “Sabi nga ni Richard, ni Leonardo di Caprio sa ‘The Beach…’”

Itong pagka-romanticist din na ito ang dahilan sa matinding kalokohan niya  nitong bago mag-Pasko. Ang dahilan kung bakit hindi siya naka-attend sa Christmas party, kaya kalahati lang ang natanggap niyang Christmas bonus.

May boyfriend daw siya noong hayskul, kuwento niya sa akin. Nagkaroon sila ng pangako sa isa’t isa noong third year sila, na makalipas ang sampung taon, kung magkahiwalay sila, at wala siyang boyfriend at walang girlfriend ang lalaki, sila ulit. Natawa talaga ako nang ikinukuwento niya ito.

“Ang drama mo, a!” Naalaala ko ang mga eksena sa pelikula na may magkababata na may isusulat sa isang papel na pangako nila sa isa’t isa, saka ilalagay sa isang bote o kahon at ibabaon sa ilalim ng puno, tapos, huhukayin nang mga binata’t dalaga na sila.

First year college daw, sila pa rin. Kaso, naagaw ng kaibigan niya sa kanya ang boyfriend niya. Parang telenobela talaga. Mula raw noon, hindi na siya nagkaroon ng boyfriend. Hanggang magkatrabaho siya. Ang baba-baba raw nang naging tingin niya sa sarili niya dahil doon.

“Kaya nga ako nag-MA, e,” sabi niya. “Para tumaas-taas naman ‘yung tingin ko sa sarili ko.”

Nakaramdam ako ng hibla ng awa sa kanya. Hindi natatagpuan ng mga taong sumusunod sa dikta ng lipunan ang sarili nila.

“An’dalas ko kasi talagang maisip,” dugtong niya, “na ba’t n’ya ‘ko niloko? Ba’t nila ‘ko niloko? Saka kaya ako nandito ngayon. Dati pa, gusto ko nang mag-teacher. Kaso, may problema kami nu’n. Financial. Sabi ni Dade, nasa business ad daw ang pera. Kaya ito’ng pinakuha sa’kin. Ngayon, gusto kong ma-experience maging teacher. Para masabi ko naman sa sarili kong na-experience ko ‘yung first choice ko. Para mahanap ko rin ‘yung sarili ko. Baka after this, hindi na gan’to ‘yung inferiority complex ko. Ipinaliwanag ko talaga ‘to nang mabuti kina Mame. Pumayag naman silang ipagpalit ko ‘yung pagiging insurance staff ko sa car company. ‘Yung 25 thousand ko monthly dito sa 11 plus per month. Apat na kasi kaming nagtatrabaho. Okey-okey na kami, financially.”

Pang-romanticist pa rin ang kuwento niya. Madrama pa rin. Parang puro paglalagay ng pekeng kulay sa mga bagay, magkakulay lang. Pero sa kuwento niya, nakaramdam ako ng lungkot. Sa katotohanang maraming kayang sirain ang problema sa pera.

Bago dumating ang petsa na magkikita sila ng lalaki, madalas silang magka-chat sa Facebook. Pero hindi nila napag-uusapan ang napag-usapan nila noong third year sila. Sabi ni June, mas maganda raw kung hindi pag-uusapan. Kung mangyayari na lang. Parang pagpapaubaya sa tadhana.

Dahil sa madalas nilang pagtsa-chat, malakas ang paniniwala ni June na pupunta ang lalaki. Pero kumalat ang dilim sa tagpuan, hindi ito dumating.

“Ayos lang,” sabi niya. “At least, wala akong ‘what if.’ Na pa’no kung hindi ako pumunta at pumunta s’ya? E di pagtanda ko p’wedeng isipin ko pa ‘yon. Na pa’no kaya kung pumunta ‘ko? Ang mahalaga, wala sa’kin ang mali. Kasi, pag wala sa’yo ang pagkakamali, pag wala sa’yo ang kasalanan, mas magiging magaan ang dibdib mo. Mas makakatulog ka nang mahimbing.”

Pero sa pagkukuwento niya, sa buka ng mga labi niya, sa paghina’t paglakas ng boses niya, sa galaw ng mga mata niya, kitang-kitang hindi ayos sa kanya.

Sa bus, ang nasa tabing-bintana lagi ang hinahanap kong upuan. Sa biyahe, madalas akong tumitingin sa langit, lalo sa mga bahaging kulay asul ngunit napalilibutan ng mga ulap. Sa mga bahaging parang lagusan. Madalas, nai-imagine kong mula roon, makikita kong bumababa ang Diyos. Tapos, magdadasal ako, ng kung ano mang hiling ko. Sa isip lang. Hindi ako pumipikit. Para bang nangangarap lang. Mula noon, madalas ko nang mahiling na sana, dumating na ang lalaking para kay June. Minsan tuloy, naisip kong naging romantisista na rin yata ako, kasasama sa kanya. O baka naman kaya kami nagkasundo, dahil parehas kaming romantisista. Hanggang sa maisip kong romantisista naman ang lahat ng taong nangangarap. May kanya-kanyang lebel nga lang.

Ngunit sa akin, hindi ang mga ito ang pinakanatatandaan ko kay June. Kundi ang desisyon niyang tumawid sa linya. Iyon ay sapagkat alam ko ang kuwento sa likod ng kanyang mga pagtawid. Alam ko ang mga pinagkuhanan niya ng lakas ng loob at ang bigat ng kanyang mga hakbang habang tumatawid. At alam kong mas isinisiwalat nito ang pagkatao niya kaysa sa pagiging romantisista niya.

Abril na noon, Lunes, tapos na ang grades ng mga bata. Clearance na lang ang ipinapasok naming mga empleyado, para sa huling suweldo. Isasabay na sa pagpapasa ng clearance ang pagpapasa ng letter of intent para sa mga gustong magpatuloy sa ISAT (Institute of Sciece and Technology) College.

Sa mesa sa tabing pinto uli kami naupo. Ako uli ang nakaharap sa labas, sa Edsa. Gusto kong nakikita ang nagdadaanang sasakyan. Sa akin, humahagibis na sasakyan ang mga tao sa lungsod. Di gaya ng mga nasa probinsiya. Laging nagmamadali. Laging may kung anong hinahabol. Hindi nai-enjoy ang biyahe.

Dito kami madalas magkuwentuhan ni June, habang nagmimeriyenda o nanananghalian. Mas maluwang at mas maraming klase ng ulam. Mas kakaunti ang tao kumpara sa canteen. Mas nakakapag-usap kami. Mas mahal nga lang nang kaunti ang mga pagkain.

Medyo alangang tawaging ‘karinderya’ ang lugar. Dahil airconditioned at ang linis-linis. Salamin ang pinto at ang mga bintana. At dahil bahagya lang naman ang layo sa eskuwelahan, may ilan ding kumakaing estudyante. Iyong naghahanap marahil ng ibang ulam, o ng katahimikan.

Isang kantang hindi ko alam ang pamagat pero madalas patugtugin ni June sa tablet niya ang tumutugtog sa matangkad na radyo sa tabi ng kahera. Someone’s always saying goodbye, I believe in hurts when we cry. Tama lang lagi ang lakas ng radyo nila. Hindi masyadong mahina, na sila lang ang nakaririnig. Hindi rin masyadong malakas, na hindi na magkaintindihan ang mga nag-uusap.

Nakapangalumbaba si June. Nakapagtataka na hindi niya sinasabayan ang kanta. Naka-pencil cut na itim siya, at royal blue na blouse, kakulay ng polo barong ko. Pantalon ang pambaba nila pag TTh, pencil cut pag MWF.

“Ano’ng balak mo?” umayos siya nang upo.

“Di pa ‘ko sure, e. Pero malamang, ayoko na. Madali namang matanggap pag ganito, e. Pag first sem. Naisip ko kasi, kung tutuloy ako, isang taon na naman dahil isang taon ang kontrata rito. Isang taon na naman akong magtitiis sa mababang sahod. Di ba nga, balak ko nang lumipat sa publishing house, dahil gipit talaga kami. Natatakot lang akong baka di ko kayanin do’n. Kaya naisip ko, lilipat na lang ako sa ibang school. School pa rin pero sa mas malaki ang sahod. Ikaw?”

Hindi siya kumibo, nanatiling nakatingin sa akin, nag-iisip. Lumapit ang babaeng anak ng may-ari ng karinderya, ipinatong sa mesa namin ang dalawang puting tasang nakapatong sa mga puting platito.

“Natutuwa akong one year kong na-experience maging teacher. Nakaka-enjoy pala talaga. An’sarap sa pakiramdam ‘yung naisi-share ko ‘yung mga naiisip ko. Tapos, nakikinig sila. ‘Yung ramdam ko ‘yung worth ko. Sa industry kasi, 8 AM hanggang 9 AM, wala kaming ginawa kundi maglinis ng mesa. Dito, an’daming nangyayari sa loob ng isang araw ko.”

Humigop ako ng kape, habang nakatingin sa kanya. Napansin kong mas maganda siya pag ganoon na mukhang malungkot na seriyoso. Masarap titigan ang mga mata niya na mapungay at parang sa iiyak.

“Tapos, pag nakasalubong ako sa labas, papansinin ako. ‘Yung ramdam ko ‘yung existence ko.”

Naisip ko, lalo pag sa hayskul. Papaano pa kaya pag iyon ang naranasan niya? O kaya, papaano kaya kung ang sa unibersidad ang naranasan niya? Na puwede siyang maglakad nang wala man lamang nakakasalubong na estudyante niya. Ito kasi, college lang. Halos dalawang libo lang ang estudyante. Apat lang ang program, IT (Infromation Technology), CS (Computer Science), HRM at business management. Pero hindi ako kumibo.

“Ang pinakanagustuhan ko, ‘yung nu’ng birthday ko,” bahagyang nangiti si June, lumitaw ang mapuputi at pantay na pantay niyang mga ngipin. “Hindi kami nagklase ng isa kong section. ‘Yung pinaka-favorite ko. Tapos, may cake talaga sila. May video presentation pa. Puro mga picture ko. Ako raw kasi’ng favorite prof nila.”

Nangiti ako. “Ang sweet, ‘no?”

Tumango siya.

“So ano nga’ng balak mo? E di tutuloy ka pa?”

Nahinto ang paghigop niya ng kape. “An’dami ko kasing nakitang panget, e.”

Nagulat ako sa sagot niya. Kumunot ang noo ko.

“Tingnan mo, a. Sabi nu’ng orientation, ‘wag daw pag-uusapan kung magkano’ng rate natin. Sacred daw kasi ‘yung ganu’ng mga bagay. Tuwang-tuwa nga ako nang sinasabi ‘yun ni Dean. Nu’n pala, pare-parehas tayong P111 ang per hour. Unfair ‘yon. Kasi ako, thesis na lang ako sa MA ko. Nag-LOA (Leave of Absence) lang ako, dahil mag-iipon muna ‘ko. More than P100 thousand kasi’ng magagastos sa defense. E an’dami sa’tin, newly grad lang.”

Tumango ako. “E, ganu’n naman talaga sa mga gan’tong school. Ang turn-over rate nga raw rito, fifteen every year. Di ba? Isipin mo nga ‘yon. Every year, fifteen na teacher ang umaalis. Halos kalahati. Hindi makatagal sa sahod. Hindi sila marunong magmahal sa empleyado.”

“Oo nga. Pero sana naman, ‘wag nang sinasabing sacred. Masyado nang panloloko ‘yon. Ginagamit mo na ‘yung emosyon ng tao,” sabi ni June. “Saka ‘yung sa sahod, grabe. Hindi naman kasi madali’ng trabaho natin. Imagine, ang grading period natin, apat. Prelim, midterm, prefinals at finals. Kung may tatlo kang subject, doseng exam ang gagawin mo in a sem. Tapos, ipi-print pa natin ‘yung grade at papipirmahan sa mga student. Dapat, nasa kalahati’ng makapirma. Saka mo pa lang ie-encode.”

“Ang matindi pa d’yan, ‘ka mo, ‘yung sa finals. Two days after the examination day, encoding na. Pag hindi nakapag-encode, memo. Ano tayo, mga robot? Ang reason nila, kelangan daw madali ‘yung grade para mai-release agad, nang matagal ang enrollment season. Para maraming makapag-enroll. Puta, puro pera’ng iniisip nila. Wala man lang consideration sa’tin.”

“Saka ba’t kelangan nating papirmahan sa mga bata ‘yung gradesheet? Para tuloy tayong hindi gano’n ka-authorized. Para bang wala tayong masyadong power. Hindi tulad nu’ng mga college teacher sa ibang school.”

“Hindi talaga!” sagot ko. “Alam mo ba, si Sir Jake, hindi ko pa pala naikuk’wento. Kulang ng upuan sa classroom n’ya, kumuha ‘yung bata sa kabilang classroom. Dapat daw, ang magbubuhat pag gano’n, ‘yung maintenance. E walang maintenance. Si Sir Jake ang nagbuhat ng upuan nu’ng bata. ‘Protocol po kasi natin dito ‘yan, Sir,’ sabi raw nu’ng instructor sa kabilang room. Hiyang-hiya raw kay Sir ‘yung estudyante. Kinukuha raw sa kanya ‘yung upuan. Si Sir, sa inis n’ya, hindi n’ya ibinigay ‘yung upuan.”

Napailing si June. “Grabe ‘no? Kaya minsan, may mga student na ambaba nang tingin sa’tin. May thinking kasi silang sila ang nagpapasahod sa’tin.”

“Mali ‘yung mga bata sa gano’ng pag-iisip. Pero mas malaki ‘yung mali ng school, kasi sa kanila nagmula ‘yung ganyang pagtingin nu’ng mga bata, e. Tapos, tino-tolerate pa nila. Tingnan mo, ano’ng tawag nila sa mga estudyante? Customer. Talagang garapalan. Ipinamumukha nilang hindi ito school. Na business ito,” humigop ako ng kape. “Saka pansinin mo, parang walang halaga sa kanila ‘yung pagkatuto ng mga bata. ‘Yung academic excellence.”

“Ay, oo. Sobra,” sagot ni June. “’Yung library, ang unti ng aklat. Pero sa assessment form ng mga bata, nakikita ko, P1,500 ang library fee nila. An’dami ko ngang pina-research sa kanila, basic lang naman, pero hindi nila makita d’yan. Tapos, sabi  nu’ng ibang faculty, di ba, sarado raw ang library pag summer kahit may klase? Pero kasama pa rin sa binabayaran ng mga bata.”

“Saka kung talagang after sila sa pagkatuto ng mga estudyante, ang iha-hire nila, hindi man mga MA graduate, ‘yung may mga experience man lang. Hindi mga newly grad. Ako, marami ‘kong nakikitang reason d’yan. Una, ‘yung mga newly grad, okey ‘yon kahit sa mababang sahod. Kasi nga, wala pang experience. Then, ‘yang mga ‘yan, mga bata, madaling pasunurin. Walang tanong-tanong, sunod lang nang sunod. E sobrang bulok ‘yung sistema dito,” sabi ko. Hindi ako nangimi sa sinabi ko, kahit beynte tres pa lang ako, at si June, beynte kuwatro. Ganoon ako nang unang taon ko sa trabaho, sa una kong eskuwelahan. Hindi nakikita ang mga mali sa kumpanya.

Nanatiling nakatingin sa akin si June, habang humihigop ng kape.

“Sabi nga ng mga kaibigan ko pag nagkukwento ‘ko tungkol dito, gan’to raw talaga sa lahat ng school. Maraming panget. Wala naman daw perpektong school. Ang sagot ko naman, ba’t di nila subukan dito. Wala ngang perpektong school, pero ‘yung sistema dito, sobrang bulok. Saka puta,  puro papasok na pera ang mahalaga sa kanila.”

Tumingin ako sa paligid. Baka may estudyante o empleyadong kumakain. Kangina pa kami nag-uusap, hindi man lang namin naisipang baka may nakakarinig sa amin. Pero wala. Kami lang at dalawang tindera sa katapat na tindahan ng damit ang customer.

“’Yung paggu-gross cutting nila, sa sobrang tindi, mukha na silang tanga,” sabi ni June. “Imagine, pag below ten ang student, isang aircon lang ang gagamitin. Tapos, ‘yung susi, kinukuha pa natin sa guard, inila-log-in. Hindi tuloy makapasok ‘yung mga student. Nasa waiting area lang kahit ang init-init o umuulan. Dahil lang sa dahilan nilang ang binayaran lang ng mga bata e ‘yung aircon sa time na may klase sila. Mukhang tanga ‘no? Hindi kaya sila nahihiya?”

Natawa ako. “’Yung sa exam ang matindi. Pinipilit na maximum of four pages lang. Kahit hindi na mabasa sa sobrang liit ng font. Pag lumampas, pagagaw’in ka pa ng answer sheet. ‘Yung photocopy, ampanget pa. An’labo na nga, may mga itim-itim pa. Putang gross cutting ‘yan.”

“Alam mo, sa industry, hindi gan’to,” humina ang boses ni June. Para bang kaylungkot ng sasabihin. “Kasi, do’n, kahit pa sabihing business din ‘yon, medyo fair sa mga customer. Kasi, dapat, deserve nila ‘yung goods and services na makukuha nila. E ito, business na nga, sobra pa sa pagiging kapitalista. Nakakatakot kasi an’dami na nilang branch sa buong bansa. Bawat city rito sa NCR, meron. Bawat province yata, meron. Grabe. Gan’to karami’ng naloloko nila. Nadadaan sa mga radio at TV commercial.”

“Tapos, ‘yung mga syllabus pa nila, mali-mali. Hindi na nga updated, mali-mali pa.” Humigop ako ng kape. Dawalang sunod. Nagulat pa ako na wala nang kainit-init ang kape at na iyon na ang huling lagok. “Hindi maayos ‘yung order ng mga topic. Actually, pati naman ‘yung curriculum dito, e, hindi sa pang-aano, hindi maganda. Panget. Tama ba namang pagsama-samahin sa isang subject ang literature, sociology at anthropology? Ano pa’ng matututuhan do’n? E sa literature nga lang, kulang na’ng isang sem, e.”

“Pero alam mo kung ano’ng pinakaayaw ko rito?” tanong ni June. “Politika.”

Hindi ako kumibo. Kitang-kita ko sa labas ang nangakatambay at naninigarilyong mga estudyante. Isang pulang bus na pa-Novaliches ang dumaan. Itim na itim ang makapal na usok.

“An’dudumi ng mga tao rito. To think na sila ang mga nagtuturo sa mga bata, tapos, ganyan sila. ‘Yung family meeting lang na ‘yon, e, nakakasuka. Grabe.”

Ang Family Meeting ay meeting ng mga faculty member, araw-araw. Ala-una hanggang ala-una y medya nang hapon. Sa bawat araw, may instructor na nakalataga. May mga instructor na pang-Lunes, may pang-Martes, Miyerkules, Huwebes at Biyernes (walang pasok sa eskuwelahan kung Sabado). Mga immediate supervisor ang nagpa-facilitate sa meeting.

“Pa-family-family meeting pa nang tawag, dahil pamilya raw tayo,” sabi ko. “Hindi gan’to ang gusto kong pamilya.”

“Alam mo, nu’ng una kaming ipatawag do’n, kaming Tuesday group, natuwa talaga ‘ko. Kasi, sabi, bayad daw tayo sa thirty minutes na ‘yon. Tapos, ang pag-uusapan lang, mga tungkol sa buhay natin. Tungkol sa family mo, mga pangarap mo, ganyan. Para raw gumaan ang pakiramdam natin. Para maging mas maayos ang pagtuturo natin. Tuwang-tuwa talaga ‘ko. Nu’n pala, kinukuhanan lang tayo ng impormasyon kung kaninong immediate supervisor tayo galit. Kung sino’ng may balak pang mag-stay. Kung sino ‘yung mga napapangitan sa management ng school.”

“At ‘yon ang ginagamit against sa’tin,” sabi ko. “Tingnan mo si Sir de Castro, binanggit n’ya sa Family Meeting na inis s’ya sa immediate supervisor n’ya dahil alam n’ya, pinag-iinitan s’ya. Next sem, natanggal s’ya. Sabi pa, kakaunti raw kasi’ng teaching load kaya tinanggal. Nagpatawag pa ng meeting para lang do’n, halatang guilty. Ang tinanggal daw e ‘yung pinakamababa sa performance evaluation. E ang galing-galing kaya ni Sir, gustung-gusto nga ng mga estudyante ‘yon, e. Saka one year ang contract natin. Tapos, after a month lang, nalaman natin na hindi pa pala tapos ng MA itong head ng IT. E si Sir, tapos na. Kaya pala pinag-iinitan s’ya.”

Marami pa kaming napagkuwentuhan ni June nang araw na iyon. Madalas kaming mag-usap tungkol sa mga sama ng loob namin sa kumpanya, pero iba nang araw na iyon. Siguro, ganoon talaga. Ang mga bagay na pinag-uusapan, kahit parang paulit-ulit lang, bumibigat at nag-iiba nang timpla, pag nasasaling ng pamamaalam.

Tinanong ko siya ulit kung ano na ang plano niya, kung magpapatuloy pa ba siya. Pag-iisipan pa raw niya. Sabi ko, ako, baka hindi na.

Kinabukasan, Martes, hindi pumasok si June. Pinag-iisipan pa rin kung tutuloy pa siya. Ako naman, nagpasa na ng clearance at resignation letter. Hinakot ko na rin ang lahat ng gamit ko.

Nang sumunod na Lunes na kami nagkita ni June, nang kuhanin namin ang certificate of employment namin at ang tseke para sa huli naming suweldo. Nagkape ulit kami habang nagkukuwentuhan. Nagpasa na rin daw siya noong Huwebes ng clearance at resignation letter. Sa dalawang araw na pag-iisip, napagdesisyunan na raw niyang bumalik na lang sa car company. Mag-iipon daw muna siya nang makatapos na siya sa masteral. Malakas ang dating sa akin ng sinabi niya. “Nalulungkot ako, kasi, kada maiisip ko ‘yung first choice ko, ‘yung pagtuturo, ‘yung experience ko dito’ng maiisip ko. An’dating ngayon sa’kin, ganu’n kapanget ang pagtuturo.”

Magdadalawang taon na kami ngayong hindi nagkikita ni June. At tuwing nauupo ako sa tabing-bintana sa bus, at napapatingin sa langit, sa bahaging parang lagusan, madalas kong mahiling na sana, bumalik siya sa pagtuturo. At magkaroon ng magandang pagtingin sa minsang pinangarap na propesyon.